Թուրքիան բացու՞մ է շուկան, թե՞ պատրաստվում է կուլ տալ հայկական արտադրությունը
13.05
2026
ՀՀ Արտաքին գործերի նախարարությունը պաշտոնապես ողջունել է Թուրքիայի որոշումը՝ վերացնելու Հայաստանի հետ երկկողմ առևտուր իրականացնելու արգելքները։ ՀՀ ԱԳՆ-ն այս քայլը որակել է որպես հարաբերությունների կարգավորման «հերթական արդյունք» և հույս հայտնել, որ դա կհանգեցնի տնտեսական կապակցվածության, խաղաղության ապահովման, նաև սահմանների ամբողջական բացման և դիվանագիտական հարաբերությունների հաստատման։
Ինչու՞ է կարևոր
Սա ոչ թե բարի կամքի դիվանագիտական ժեստ է, այլ ասիմետրիկ տնտեսական պատերազմի մեկնարկ և գեոէկոնոմիկ գաղութացման փորձ։
Ընդամենը օրեր առաջ արձանագրեցինք, որ Թուրքիայում գերհարուստների (օլիգարխների և ռազմարդյունաբերողների) թիվը կրկնապատկվել է, իսկ Անկարան մաքրում է իր ռազմական թիկունքը Իրաքում և դաշինքներ կնքում Պարսից Ծոցի երկրների հետ: Այս հսկայական թուրքական կապիտալին պետք են նոր շուկաներ և նոր լոգիստիկ միջանցքներ կուլ տալու տարածք:
Երբ 85 միլիոնանոց, արտահանման վրա հիմնված և էժան լիրա ունեցող ագրեսիվ արդյունաբերական տնտեսությունը առանց դիվանագիտական պայմանագրերի և քաղաքական երաշխիքների «բացում է առևտուրը» իրենից տասնյակ անգամ փոքր տնտեսության հետ, դա արվում է մեկ նպատակով՝ սպանել փոքր հարևանի տեղական արտադրությունը: Թուրքիան հասկացել է, որ այն, ինչ չկարողացավ վերջնականապես ստանալ ռազմական ճնշմամբ, կարող է գնել էժան լոլիկով, տեքստիլով և պլաստմասայով՝ դարձնելով Հայաստանը տնտեսապես բացարձակ կախյալ վասալ։
Ի՞նչ կարող է փոխվել
Տեղական արտադրության կոլապս. Թուրքական էժան, սուբսիդավորված ապրանքների զանգվածային ներհոսքը ակնթարթորեն հարվածի տակ կդնի հայկական գյուղատնտեսությունը, թեթև արդյունաբերությունը (տեքստիլ) և շինանյութերի արտադրությունը բերելով փոքր և միջին բիզնեսի սնանկացումների ալիքի։
Լոգիստիկ սեփականաշնորհում. Թուրքական կապիտալը, վրացական կամ այլ միջնորդավորված օֆշորային ընկերությունների անվան տակ, կսկսի ագրեսիվորեն գնել հայկական պահեստներ, տրանսպորտային ցանցեր և անշարժ գույք՝ փաստացիորեն տիրանալով երկրի ներքին շրջանառության (արյան) համակարգին:
Հայաստանի համար սա ի՞նչ կարող է նշանակել
Դիվանագիտական «հաղթանակի» այս էյֆորիան պետք է անհապաղ սառեցվի պրագմատիզմի և ազգային տնտեսական անվտանգության կոշտ գործիքակազմով.
Մերժել «խաղաղություն առևտրի միջոցով» միֆը. պատմությունը ցույց է տալիս, որ առևտուրը չի կանխում պատերազմները (ինչպես ապացուցվեց Եվրոպայում Առաջին և Երկրորդ համաշխարհայինների կամ ՌԴ-Եվրոպա գազային հարաբերությունների օրինակով): Թուրքիան կարող է վաճառել քեզ լոլիկ, իսկ հաջորդ օրը անօդաչուներով ռմբակոծել քո սահմանը, եթե չկա ռազմական հավասարակշռություն: Հայաստանը երբեք չպետք է ընդունի թուրքական ապրանքների մուտքը որպես «խաղաղության» երաշխիք: Խաղաղության երաշխիքը սեփական հզոր բանակն է, իսկ թուրքական առևտուրը զուտ բիզնես է, որն ուղղված է մեր գրպանին։
Կոշտ տնտեսական պրոտեկցիոնիզմի (հովանավորչության) հրամայական. Եթե դիվանագետները ստիպված են ողջունել այս քայլը, ապա ՀՀ Էկոնոմիկայի նախարարությունը և ՊԵԿ-ը պետք է գործեն ինչպես ազգային անվտանգության մարմիններ: Պետությունը պարտավոր է անհապաղ կիրառել հակադեմփինգային մաքսատուրքեր, քվոտաներ և որակի խիստ սանիտարական վերահսկողություն թուրքական ապրանքների նկատմամբ: Մենք պետք է արհեստականորեն թանկացնենք թուրքական ապրանքը մեր սահմանին, որպեսզի հայկական ջերմոցային և արտադրական տնտեսությունները չմեռնեն: Սեփական արտադրողին պաշտպանելը ոչ թե տնտեսական քմահաճույք է, այլ գոյաբանական պաշտպանություն:
Կապիտալի անվտանգության օրենսդրություն. Հայաստանը պետք է շտապ ընդունի ռազմավարական նշանակության օբյեկտներում օտարերկրյա ուղղակի ներդրումների (FDI) վերահսկման կոշտ օրենք (նման ամերիկյան CFIUS համակարգին): Բացարձակապես արգելվում է թուրքական ծագման (կամ նրանց փոխկապակցված) կապիտալի մուտքը Հայաստանի էներգետիկ, հեռահաղորդակցության, հանքարդյունաբերական և խոշոր լոգիստիկ ենթակառուցվածքներ։ Եթե նրանք տիրապետեն մեր տնտեսության լծակներին, նրանց նույնիսկ զենք պետք չի գա մեզ շանտաժի ենթարկելու համար։
Ասիմետրիկ բացառում. Թուրքիան վերացնում է առևտրի արգելքը, բայց պահպանում է սահմանի ցամաքային և դիվանագիտական բլոկադան՝ ապացուցելով, որ նպատակը ոչ թե քաղաքական բարիդրացիությունն է, այլ զուտ ապրանքային էքսպանսիան և փող աշխատելը։
Տնտեսական գրոհի պլացդարմ. քայլը ներդաշնակ է Անկարայի ավելի լայն գեոպոլիտիկ օրակարգին՝ տնտեսական գրավչությամբ մեղմել դիմադրությունը «Զանգեզուրի միջանցքի» և Հարավային Կովկասում թուրքական կապիտալի գերակայության նկատմամբ:
Հարութ Արթին Առաքելյան
